Θεσσαλονίκη οι πρώτες έγχρωμες φωτογραφίες 1913 & 1918

Θεσσαλονίκη οι πρώτες έγχρωμες φωτογραφίες 1913 & 1918

Η Οργάνωση των Ηνωμένων Εθνών θέσπισε τη χρονιά του 2000 ως “διεθνή χρονιά για τον πολιτισμό της ειρήνης”, εγγράφοντας έτσι την ιδέα για ειρήνη στον τρόπο ζωής των κοινωνιών και στους πολιτισμούς των λαών. (Αυτά το 2000)

Μια πρωτοβουλία που εμφορείτο από υψηλό ανθρωπιστικό και παιδαγωγικό νόημα και που ταίριαζε με το πνεύμα του Albert Kahn.

Ο Αλμπέρ Καν που όπως είπαμε στην προηγούμενη παρουσίαση ήταν ένας ουτοπιστής Αλσατός τραπεζίτης που διέθεσε όλη την περιουσία του και τα κέρδη του για τη δημιουργία των «Αρχείων του Πλανήτη», το 1909, ένα ουτοπικό σχέδιο για τη φωτογράφιση και την αποτύπωση των κρισιμότερων σημείων του κόσμου. Στόχος του, μια ουτοπία: η συμφιλίωση των λαών και των εθνών μέσα από τη γνώση του «άλλου» και του «διαφορετικού», μέσα από τη γνώση μιας άλλης ταυτότητας που τα Αρχεία του Πλανήτη θα έκαναν γνωστή χάρη στις εικονογραφικές πληροφορίες τις οποίες θα συγκέντρωναν οι αποστολές τους στα τέσσερα σημεία της Γης. Αυτή η δημιουργία μιας εικονογραφικής τράπεζας δεδομένων σε αυτοχρωμικές πλάκες και σε σελιλόιντ ήταν σίγουρα γεγονός πολύ πρωτοποριακό για τις συνθήκες ­ τεχνολογικές, κοινωνικές και πολιτικές ­ των αρχών του αιώνα.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Αυτά που θα δούμε αφορούσαν στη διοργάνωση μιας έκθεσης αφιερωμένης στη Θεσσαλονίκη. Ένα τέτοιο θέμα εντάσσεται απολύτως σε μια πολιτισμική ανάγνωση της ειρήνης. Οι εικόνες που παρουσιάσθηκαν στην έκθεση και στο βιβλίο αποκαλύπτουν πράγματι μια πόλη σε διαρκή μεταβολή. Κόσμημα σε μια σειρά από πολιτισμούς: ελληνορωμαϊκό, βυζαντινό, οθωμανικό, ελληνικό, παραδομένη σε όλες τις θρησκείες, σταυροδρόμι εμπορικό, πέρασμα πολυάνθρωπων πληθυσμών από όλα τα σημεία του ορίζοντα, αυτή η πόλη έχει αποτυπωθεί από τους φωτογράφους οπερατέρ το 1913 και έπειτα το 1918, δηλαδή στη διάρκεια των αλλαγών, μεταξύ δύο πολέμων, μετά από μια καταστροφική πυρκαγιά (1917), σε πλήρη κατάπτωση, καθ’ οδόν προς τον εκσυγχρονισμό, και με πλήθος προσφύγων να την διατρέχουν και οι οποίοι μπορεί να είναι “ Έλληνες, Αλβανοί, Σέρβοι, Βούλγαροι ή Τούρκοι, χριστιανοί, εβραίοι ή μουσουλμάνοι”, σύμφωνα με τους όρους ενός από τους συντελεστές του βιβλίου.

Τόπος διασταύρωσης πολιτισμών, θύμα πολέμων όπως μαρτυρεί το θέμα των προσφύγων που απεικονίζεται στην έκθεση, αλλά και όαση ειρήνης, όπως γίνεται αντιληπτό από τις εικόνες του μουσείου Albert-Kahn, το μήνυμα που φέρνει η Θεσσαλονίκη του 1913 και του 1918 ανταποκρίνεται στη φιλοδοξία του 2000. Το μήνυμα αυτό γίνεται ακόμα πιο ουσιώδες αφού για άλλη μια φορά η ιστορία μάς δίνει ένα δυνατό στίγμα. Ήδη από τη δεύτερη φωτογραφική αποστολή, το 1918, που πραγματοποίησαν οι οπερατέρ του Albert Kahn, η Θεσσαλονίκη ήταν ένα από τα επίκεντρα του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου και η βάση της Γαλλικής Στρατιάς της Ανατολής. (Από την οποία υπάρχει άφθονο Α/Μ φωτογραφικό υλικό)

Το πρόγραμμα του 2000, “διεθνής χρονιά για τον πολιτισμό της ειρήνης” έχει σήμερα μια καυτή επικαιρότητα.

Για να κατανοήσει κανείς το λόγο για τον οποίο οι αυτοχρωμίες αυτές παρουσιάζονται στο συγκεκριμένο βιβλίο, για να συλλάβει το περιεχόμενό τους που προκαλεί έκπληξη μερικές φορές με ό,τι απεικονίζει ή με την απουσία κάποιων θεμάτων, άξια απορίας σήμερα, – είναι απαραίτητο να τις επανατοποθετήσει στο σύνολο του έργου που, εν μέρει, τους δίνει νόημα -και λέω «εν μέρει», αφού είναι γεγονός ότι η εικόνα έχει τη δική της ζωή, που συχνά φαίνεται να αψηφά τον πιο μεθοδικό λόγο, είναι επίσης απαραίτητο να αναρωτηθεί για τον πνευματικό περίγυρο της εποχής που τις παρήγαγε, να γνωρίσει, τέλος, την προσωπικότητα των φωτογράφων δημιουργών.

Ο Albert Kahn θέλει να εργαστεί για την ανάπτυξη της συνεργασίας των λαών ώστε να βοηθήσει στην προώθηση της διεθνούς ειρήνης. Βαθιά πεπεισμένος ότι η γνώση της καθημερινότητας και των κοινωνικών και πολιτικών γεγονότων των διαφόρων εθνών είναι απαραίτητη για την οικοδόμηση της ειρήνης, ο Albert Kahn διαλέγει στα 1909 τον πρώτο του οπερατέρ, τον Auguste Léon.

Όμως, όλος φροντίδα να δώσει στα “Αρχεία του Πλανήτη” έναν αδιαφιλονίκητα επιστημονικό χαρακτήρα, αποφασίζει να εμπιστευθεί τη διεύθυνσή τους σε έναν πανεπιστημιακό καθηγητή, τον γεωγράφο Jean Brunhes, από τους πρωτεργάτες στη Γαλλία της ανθρωπογεωγραφίας.

Κατά τον Albert Kahn, πρέπει επίσης “…να προσπαθήσουμε να κάνουμε έναν ακριβή απολογισμό του ρόλου που παίζουν τα έθνη στην επιφάνεια του πλανήτη, να προσδιορίσουμε τις διάφορες φιλοδοξίες τους, να δούμε πού τα οδηγούν αυτές οι φιλοδοξίες, αν πρέπει να τα οδηγούν σε βίαιες συγκρούσεις ή αν θα μπορούσαν να συμφιλιωθούν μεταξύ τους».

Ο Albert Kahn τελικά θα στείλει στη Θεσσαλονίκη τρεις φωτογράφους: τον Auguste Léon, τον Léon Busy και τον Stéphane Passet.

Όλοι ήταν εντυπωσιασμένοι από τον πολυεθνισμό της πόλης και αυτό προσπάθησαν να αποτυπώσουν.

Οι οδηγίες στους οπερατέρ ήταν: να πηγαίνετε από το πιο γενικό στη λεπτομέρεια που θεωρείται σημαντική.

Ενδεικτικοί κάποιοι τίτλοι των φωτογραφιών: “Δρόμος στην παλιά αγορά, ο πωλητής ψωμιού, ο εβραίος μανάβης, τούρκος πωλητής λεμονάδας”, “Αλβανός από το Μοναστήρι, μουσουλμάνα […], τρεις τσιγγάνοι, Εβραίες της Θεσσαλονίκης, […] Κρήτες στρατιώτες…”.

Κάτι που εκπλήσσει: από τις εβδομήντα τρεις αυτοχρωμίες του Auguste Léon στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1913, μόνο δέκα απεικονίζουν γενικές απόψεις.

Αυτό το κενό, στην αποστολή του Μαΐου 1913, θα το συμπληρώσει, με την άφιξή του στη Θεσσαλονίκη το 1918, o Léon Busy, που ο φακός του παραμένει ωστόσο πολύ κοντά στην καθημερινή ζωή. Όμως διευρύνει το πεδίο των φωτογραφικών του λήψεων αφήνοντας να φανεί έξω από τις επάλξεις, στην Άνω Πόλη, η οργάνωση των καλλιεργειών και το ξεφύτρωμα σπιτιών, οι φράχτες ανάμεσα στις ιδιοκτησίες και η χάραξη μικρών δρόμων. Ο Busy δεν φωτογραφίζει τις ενδυμασίες φαίνεται να προτιμά τη δραστηριότητα των δρόμων, παρά τη δυσκολία που γεννά η φωτογράφιση τέτοιων σκηνών, με την υποχρεωτική μεγάλη έκθεση για να αποτυπωθεί το θέμα στο αρνητικό (την πλάκα). Η παρουσία καταυλισμών, σε ορισμένα του στιγμιότυπα, θυμίζει ότι η Κάτω

Πόλη της Θεσσαλονίκης έχει αφανιστεί από μια τρομερή πυρκαγιά την προηγούμενη χρονιά. Δεν υπάρχει καμία φωτογραφική λήψη των ερειπίων στις φωτογραφίες του.

Τέλος ο Albert Kahn θα στείλει έναν τρίτο φωτογράφο στη Θεσσαλονίκη, τον Stéphane Passet. O Passet επιστρέφει από το Άγιον Όρος και φτάνει στη Θεσσαλονίκη στις 30 Αυγούστου του 1913. Αυτός έμεινε περισσότερο από 15 ημέρες στη Θεσσαλονίκη. Τράβηξε 37 κλισέ για τους μουσουλμάνους πρόσφυγες που, καθώς ήταν υποχρεωμένοι να εγκαταλείψουν τη Στρώμνιτσα, (σημερινή Στρούμιτσα, μια πολύ ωραία σύγχρονη πόλη της σημερινής Βόρειας Μακεδονίας) κατασκήνωσαν στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης. Κλισέ προκλητικής ομορφιάς, με υπέροχα χρώματα, που τα υπηρετεί η ευαισθησία του Passet, ο οποίος, πάντα, φαίνεται να πηγαίνει τόσο γενναιόδωρα προς όσους η τύχη φέρνει στο διάβα του, καθώς έχει ταχθεί σ’ αυτή την αναζήτηση του «Άλλου» μέσα από τη λάμψη του πνεύματος του Albert Kahn.

Η Διευθύντρια του Μουσείου Albert-Kahn λέει:

«Από τη στιγμή που αρχίσαμε να δουλεύουμε τις αυτοχρωμίες για τη Θεσσαλονίκη, μια ερώτηση επανέρχεται: γιατί δεν υπάρχει καμία εικόνα (πλην μιας από την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου) από την πυρκαγιά του 1917 στη Θεσσαλονίκη;

Ο Albert Kahn το θέτει ως αξίωμα, ο Jean Brunhes το διδάσκει στους οπερατέρ: “Τα ‘Αρχεία του Πλανήτη’ δεν πρέπει να απαθανατίζουν κάτι το εξαιρετικό, κάτι που συμβαίνει μόνο μία φορά, αλλά το τρέχον, το καθημερινό, τον άνθρωπο στο πλαίσιο της ζωής του, στις αγροτικές και αστικές δραστηριότητές του, μέσα ή έξω από το σπίτι του, με τα εργαλεία του επαγγέλματός του, με τα ρούχα της δουλειάς του ή τα γιορτινά του…”

Αυτή η δραματική στις επιπτώσεις της πυρκαγιά δεν προκύπτει από μια ένοπλη σύρραξη. Δεν είναι η ωμή απόδειξη των καταστροφών που προκάλεσε ένας πόλεμος. Εικόνες της Θεσσαλονίκης αφανισμένης από αυτή την τυχαία πυρκαγιά δεν θα μπορούσαν, επομένως, να συνηγορούν για την ειρήνη..

Δαμιανός Μωραΐτης

Στρώμνιτσα

Εθνόσημο του Δήμου Στρούμιτσας (Στρώμνιτσας)

Μεταξύ 1913 και 1918(και ως το 1922-1923) τα Βαλκάνια αναδιατάσσονται (εντός ή εκτός Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) από πολυπολιτισμικές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε «παλιές» εθνοπολιτισμικές ομάδες και σιγά σιγά σε εθνικά κράτη ή προσαρτώνται σε ήδη υπάρχοντα. Επομένως δημιουργούνται μετακινήσεις πληθυσμών και έτσι εξηγείται η ύπαρξη μουσουλμάνων προσφύγων από τη Στρώμνιτσα στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης.

Στρώμνιτσα

Η Στρώμνιτσα (Σλαβομακεδονικά: Струмица‎‎ [ˈstrumitsa, Στρούμιτσα], είναι η μεγαλύτερη πόλη της ανατολικής Βόρειας Μακεδονίας. Βρίσκεται κοντά στη μεθοριακή διάβαση Νόβο Σέλο-Πετρίτσι, προς τη Βουλγαρία. Κατά την αρχαιότητα ονομαζόταν Αστραίον και επί ρωμαικής εποχής Τιβεριόπολις. Τη διαρρέει ο ποταμός Στρωμνιτσιώτης (σήμερα Στρούμιτσα), παραπόταμος του Στρυμώνα. Στην ευρύτερη περιοχή γύρω από την πόλη ζουν περίπου 100.000 άνθρωποι.

Στη Στρώμνιτσα λειτουργούσε Ελληνικό σχολείο μέχρι και το 1903

Φωτογραφία από ελληνικό σχολείο της Στρώμνιτσας το έτος 1903

Όνομα

Η πόλη αναφέρεται για πρώτη φορά με την Ελληνική ονομασία Αστραίον από τον Τίτο Λίβιο. Ήταν αργότερα γνωστή ως Τιβεριόπολις. Το Πάσχα του 1330 ο βυζαντινός απεσταλμένος και πολυΐστορας Νικηφόρος Γρηγοράς πηγαίνοντας για διπλωματική αποστολή στην αυλή του Σέρβου κράλη στα Σκόπια σταματάει «είς τι πολίχνιον υπερνεφελές, Στρούμμιτζαν ούτω πως εγχωρίω καλούμενον». Το όνομά της στα τουρκικά ήταν Ustrumca (Ουστρούμτζα). Κατά την αρχαιότητα η πόλη ήταν σημαντικό κέντρο των Παιόνων και μετέπειτα των Μακεδόνων, απ’ όπου εκ παραφθοράς προήλθε και η σύγχρονη ονομασία. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο υπήρξε σημαντικό αστικό και πολιτισμικό κέντρο της περιοχής, κατά τους βυζαντινούς χρόνους και την οθωμανική περίοδο.

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα η Στρώμνιτσα ανήκε στο Βιλαέτι της Θεσσαλονίκης.

Κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο το 1912 οι Τούρκοι νικήθηκαν και εκδιώχθηκαν από τη Μακεδονίας με την κοινή προσπάθεια της Βαλκανικής Συμμαχίας (Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο). Η Βουλγαρία προσάρτησε την πόλη της Στρώμνιτσας. Στο Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο (1913), μεταξύ των τριών από τους βαλκανικούς συμμάχους κατά της Βουλγαρίας, η τελευταία ηττήθηκε, ωστόσο, σύμφωνα με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (28 Ιουλίου 1913) η Στρώμντσα έμεινε υπό βουλγαρική κυριαρχία. Οι Έλληνες κάτοικοι της Στρώμνιτσας επαναστάτησαν, όταν μαθεύτηκε η είδηση της απόσυρσης του ελληνικού στρατού, που βρίσκονταν στην πόλη. Κατά την αποχώρηση του ελληνικού στρατού η πόλη πυρπολήθηκε, και η φωτιά κράτησε από τις 8 μέχρι τις 15 Αυγούστου 1913. Η ζημιά ήταν μεγάλη: κάηκαν πάνω από 1900 δημόσια κτίρια, ιδιωτικές κατοικίες και άλλες κατασκευές. Η Στρώμνιτσα παρέμεινε υπό βουλγαρική κυριαρχία μέχρι το 1919, όταν παραχωρήθηκε στο Βασίλειο των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων.

Πληθυσμός

Σύμφωνα με την απογραφή του 1519 η Στρώμνιτσα είχε πληθυσμό 2.780, εκ των οποίων 1.450 ήταν Χριστιανοί και 1.330 Μουσουλμάνοι. Υπήρχαν περίοδοι που ο προσηλυτισμός στο Ισλάμ κορυφωνόταν στην περιοχή, με αποτέλεσμα την αύξηση του αριθμού των Μουσουλμάνων (2.200) σε σύγκριση με τους Χριστιανούς (1.230) σύμφωνα με την απογραφή του 1570.

Από το 1913 έως το 1919 οι περισσότεροι Έλληνες μετακινήθηκαν εντός ελληνικής επικράτειας στη Μακεδονία και εγκαταστάθηκαν στο Κιλκίς και τη Θεσσαλονίκη.

Σύμφωνα με την απογραφή του 2001

Ο πληθυσμός του Δήμου της Στρώμνιτσας είναι 54.676.

Σλαβομακεδόνες: 50.258 / 91,9%

Τούρκοι: 3.754 / 6,8%

Αλλοι: 1.3%

Σημαντικοί Στρωμνιτσιώτες

Πεντεκαίδεκα Μάρτυρες, άγιοι μάρτυρες του 4ου αιώνα

Άγιος Θεόφιλος ο ομολογητής, άγιος μοναχός του 8ου αιώνα

Λεόντιος Β΄ Ιεροσολύμων, ιεράρχης και λόγιος του 12ου αιώνα

Δημήτριος Τσιτσίμης, Μακεδονομάχος οπλαρχηγός, Δήμαρχος Κιλκίς

Ευάγγελος Κουκουδέας, Μακεδονομάχος οπλαρχηγός

Δημήτριος Σέμσης, βιολιστής, συνθέτης ρεμπέτικου τραγουδιού

Φωτογραφίες από την Στρώμνιτσα

Δαμιανός Μωραΐτης

Την Τετάρτη 14 Μαρτίου 2026, στην Ομάδα Φωτογραφίας της Βιβλιοθήκης Λιβαδειάς, έγινε η παρουσίαση «Θεσσαλονίκη οι πρώτες έγχρωμες φωτογραφίες 1913 & 1918».

Δείτε την δημοσίευση στο «Ψηφιακό αποθετήριο Έρκυνα» πατώντας εδώ

Δείτε το βίντεο της παρουσίασης στο «Ψηφιακό αποθετήριο Έρκυνα» πατώντας εδώ

Δείτε το βίντεο της παρουσίασης στο Youtube πατώντας εδώ

Δαμιανός Μωραΐτης

Δείτε διάφορα βίντεο του 1913 και 1918 από το Μουσείο Albert Kahn πατώντας στο σύνδεσμο παρακάτω

(Οι φωτογραφίες και τα βίντεο είναι ελεύθερα για κατέβασμα και για κάθε χρήση! Και μάλιστα το διαφημίζουν κιόλας)

Τρία σημαντικά βίντεο από Άθω, Θεσσαλονίκη

Δαμιανός Μωραΐτης